Het briefje van de burgemeester

In juli 1944 is H.P.J. Bloemers burgemeester van Arnhem. Hij krijgt opdracht van de Duitsers om mannen op te roepen voor de Gemeinde-einsatz. Zij moeten graafwerk verrichten voor de Wehrmacht. De kwestie heeft grote gevolgen voor de carrière van deze principiële burgemeester.

Oproep voor Gemeinde-einsatz in Arnhem, juli 1944

In de zomer van 1944 is Nederland al vier jaar bezet wanneer iemand dit briefje typt. Onbekend is wie. Het is een dwangbevel dat aan Nederlandse mannen worden uitgedeeld. Gemeinde-einsatz betekent gemeenschaps-inzet. Alleen profiteren de Arnhemmers hier niet van. Een paar werklozen willen vast wel aan de slag voor ƒ 0,52 per uur. Maar weinig Arnhemmers zitten te wachten op bevelen van de Duitse Wehrmacht. Want het leger van de bezetter gaat schuil achter deze opdracht.

De ontvangers van het briefje staan voor een keuze. Ze krijgen drie opties. Namelijk: meewerken, weigeren en onderduiken, of saboteren. Meewerken mag dan onwenselijk zijn; na afloop keren de mannen rustig terug naar huis. Ronduit weigeren leidt tot problemen. Daarom moet een werkweigeraar direct uit beeld verdwijnen. De onderduik kan maandenlang gaan duren, want ‘lanterfantende’ mannen worden van straat geplukt en bedrijven worden uitgekamd. Blijft over: sabotage. Wie wil dat onder toezicht van gewapende militairen wagen?

Maar wacht, komt dit briefje wel echt van burgemeester H.P.J. Bloemers zelf? De burgemeester heeft prestige. Hij staat bekend als onpartijdig. De man houdt van zijn stad en van de fraaie omgeving. In zijn ambtsperiode als burgemeester van Rheden heeft hij gezorgd voor bescherming van het Veluwse natuurschoon. Op zijn 64-ste kan de burgemeester terugzien op een glansrijke carrière. En over twee jaar gaat hij met pensioen. Zou hij dan nu meewerken aan deze opdracht? Een opdracht die indruist tegen zijn officiële mandaat en alles waar hij voor staat?

Bijzonder aan dit briefje is de datum. ‘Arnhem, 28 juli 1944’ staat erboven. Onderaan zien we diverse data, handtekeningen en parafen. Maar Bloemers’ handtekening ontbreekt. We kunnen hooguit raden wat er zich op de Arnhemse burelen heeft afgespeeld. Heeft de burgemeester op zijn kamer in het Duivelshuis zitten wikken en wegen? Ging hier een bespreking aan vooraf en ontstond er knallende ruzie? Of nam hij een resoluut besluit?

Ook de burgemeester moet een keuze maken. Hij heeft drie opties: 1. Standhouden, om hondsbrutale NSB’ers uit het stadhuis te houden. Dit ondanks de moeizame relaties met de Duitsers. 2. Kiezen voor zijn gezondheid en tekenen. Dit omdat hij lijdt onder alle spanning en de druk niet meer aan kan. Of: 3. De benen nemen.

Wat u hierboven ziet, is de spreekwoordelijke laatste druppel. Het briefje is gepostdateerd. Op donderdag 27 juli 1944 weigert burgemeester Bloemers te tekenen voor de Gemeinde-einsatz. Prompt wordt hij ontslagen en verbannen uit zijn zo geliefde Gelderland.

Het is een staaltje van wat burgemeesters in de regio te wachten staat. Lees over andere burgemeesters in het nauw. Of lees verder over de levensloop en carrière van burgemeester Bloemers op Huygens ING. En die raadselachtige werkzaamheden bij Westervoort? Daarover binnenkort meer op Graven in de vuurlinie.

Burgemeester H.P.J. Bloemers (1880 – 1947)

(Bron briefje: Gelders Archief 2212 – 449 Gemeentewerken Arnhem, map ‘Stukken betreffende het graven van loopgraven voor de Duitse Wehrmacht, 1944-1945’, foto Karin van Veen.)
(Bron portretfoto: Gelders Archief 1583 – 2570, burgemeester H.P.J. Bloemers van Arnhem, fotograaf Renes, circa 1940, CC-BY-4.0 licentie.)

© 2022 Copyright Graven in de vuurlinie.