Graafwerk en luchtafweer bij Westervoort

Op 29 juli 1944 moeten Arnhemse mannen zich melden om 08.00 uur. ‘Op het gedeelte van den betonweg naar Westervoort, gelegen tusschen de 1e en 2e viaduct in dien weg’, staat er in een briefje bij. De geallieerden naderen vanuit Frankrijk, dus brengen de Duitsers hun verdediging in paraatheid. Joseph Goebbels (chef van de NSDAP) heeft op 25 juli 1944 daartoe opdracht gekregen. En het is urgent. In Arnhem wordt zijn invloed direct merkbaar. Al gauw ontvangen Arnhemmers een sommatie om graafwerk te verrichten voor de Wehrmacht.

Wat en waar deze Arnhemse mannen precies moeten graven, is vooralsnog onbekend. (Beschikbare luchtfoto’s en militaire kaarten dateren van maanden later.) Wel heeft de Wehrmacht een les geleerd in de loop van de oorlog. Verdediging vanuit ingegraven geschutsopstellingen en loopgraven werkt effectiever dan vanuit bunkers. Daarom is het aannemelijk dat de mannen voor dergelijke onderdelen worden ingezet.

Die zomer verschijnt er Duits luchtafweergeschut bij alle belangrijke verkeersknooppunten. Passerende Nederlanders zien de opgestelde artillerie bij bruggen. Zoals de vier pelotons met geschut aan weerszijden van de spoorbrug bij Westervoort. Aan de Arnhemse kant van de IJssel komt in de uiterwaard ook afweergeschut te staan. Die strook grond hoort dan nog bij Westervoort.

Waar bunkers ontbreken, moeten loopgraven en schuilonderkomens veiligheid bieden aan militairen. En iemand moet die maken. Dus worden op 6 september 1944 jongens bij Musis Sacrum opgepakt. En op 14 september moet het voltallige AKU-personeel eraan geloven. Allemaal zullen ze voor de Duitsers langs de Rijn en de IJssel stellingen aanleggen. Dus komen er loopgraven. En het nabijgelegen Fort Westervoort biedt daarbij een prima schuilplaats.

(Tekst loopt door onder de foto.)

Jonge Duitsers van de Reichsarbeitsdienst bij een Flugabwehrkanone of Flak, Westervoort, september 1944.

Aan de overzijde van de IJssel ligt een woonboot in de haven van Westervoort. Deze dient als onderkomen voor jonge Duitsers van de Reichsarbeitsdienst (RAD) die bij toerbeurt de omgeving dag en nacht bewaken. Zij bemannen lichte luchtafweerkanonnen op de nabijgelegen IJsseldijk.

Wie denkt dat Duitsland alleen inwoners van de bezette gebieden tot dwangarbeid verplicht, vergist zich. Het land kent een lange traditie van arbeidsinzet. Na 1900 begint de arbeidsdienst als werkervaringsproject voor werkloze jongeren. In 1932 volgt de Freiwillige Arbeitsdienst, later omgevormd tot de Reichsarbeitsdienst. Vanaf 1935 vervullen alle mannen van 18 tot 25 jaar deze dienst een half jaar lang. (Ook jonge vrouwen moeten vanaf 1939 hieraan voldoen.) Daarbovenop komt vanaf 1938 nog een Pflichtjahr. Alles voor het algemeen belang. In de oorlog betekent dit concreet: ondersteuning bieden aan de krijgsmacht. Weigering heeft in nazi-Duitsland serieuze consequenties voor de carrièrekansen van jongeren en voor hun familie.

Deze jonge Duitsers bewaken dus verkeersknooppunten en het luchtruim bij Arnhem. Ingrid Maan beschrijft in haar boek Weggemoffeld! hoe zij hun dagen doorkomen. Vooral met urenlang staren naar de lucht en rondhangen bij hun afweergeschut. Meestal gebeurt er weinig, want de eerste zomermaanden is het vrij rustig. Vandaar dat de mannen van de RAD zich vooral vervelen bij de Westervoortse spoorbrug. Ter afleiding gaan ze soms vissen of nemen ze een verfrissende duik in de IJssel. Maar constant moeten ze in de buurt blijven van hun Flugabwehrkanone of Flak.

Wanneer er iemand met een fototoestel langskomt, is er eindelijk vermaak. Vermoedelijk staat het groepje hierboven daarom zo vrolijk bij hun luchtafweerkanon. De brug bij Westervoort is zichtbaar op de achtergrond. Het is een zonnige dag en het kiekje ademt de sfeer van jongens op zomerkamp. Je ziet het zo voor je. Slapen in de woonboot, wassen in de rivier en ’s avonds gezellig kletsen rond het kampvuur. Op een andere foto draaien ze allemaal genoeglijk een shagje. Wellicht van shag die de fotograaf voor hen heeft meegebracht. Het oogt reuze ontspannen.

Een shagje draaien bij Westervoort, september 1944.

De kans bestaat dat een Duitse persfotograaf of legerfotograaf deze foto’s heeft gemaakt. Dan dienden ze als propagandamateriaal voor het thuisfront. Je zou daardoor bijna vergeten waar het eigenlijk om gaat. De geschilderde vliegtuigen op het kanon verbeelden het aantal en type geallieerde vliegtuigen dat ermee is neergehaald.

(Lees meer over de militaire opzet en inrichting van de nieuwe verdedigingslinie.)

(Afbeeldingen. Bron foto boven: Gelders Archief 1560 – 1815, het meest westelijke van de drie stukken 2cm Flak-geschut bij Westervoort langs de IJssel, met de Duitse bemanning, september 1944, fotograaf onbekend, Public Domain Mark 1.0 licentie.)
(Bron foto onder: Gelders Archief 1560 – 1822, idem, fotograaf onbekend, Public Domain Mark 1.0 licentie.)

© 2022 Copyright Graven in de vuurlinie.