Organisatie en uitvoering bouw

Arthur Seyss-Inquart is sinds 1940 rijkscommissaris van bezet Nederland. Hij krijgt op 30 augustus 1944 vanuit Berlijn opdracht om de Panther-Stellung te realiseren. Vanaf dat moment gaan drie partijen aan de slag met de planning en bouw van deze verdedigingslinie. Dit zijn de Wehrmacht, de NSDAP en de Organisation Todt.

Militaire knowhow van de Wehrmacht

Duitse gevechtstroepen leggen doorgaans zelf tijdelijke gevechtslinies aan. Hiervoor gebruiken ze lokaal beschikbaar materiaal. Bij uitgebreide verdedigingslinies, zoals de Panther-Stellung, bepalen militaire Festungs-Pioniere (bouwkundig ingenieurs) vooraf welke soorten verdedigingswerken waar moeten komen. Al in 1943 is onderzoek gedaan naar gunstige locaties voor een eventuele verlenging van de Westwall. Voor dergelijke projecten zijn gewoonlijk meer en zwaardere materialen beschikbaar, zoals gewapend beton.

(Tekst loopt door onder de foto.)

Duitse Flak-toren bij Westervoort in 1944, gebouwd met lokaal beschikbaar materiaal.

De Wehrmacht en de Waffen-SS gebruiken dezelfde handleidingen. Zij volgen standaardregels qua opzet en uitvoering van de verdediging. De indeling en onderlinge afstanden van verdedigingsposten kunnen echter variëren, evenals de militaire bezetting en de samenstelling van de bewapening. Het wapenarsenaal bestaat uit luchtafweergeschut, mitrailleurs, antitankkanonnen, vlammenwerpers en dergelijke. Alles hangt samen met de beschikbare mankracht en middelen.

Verder zorgen militaire bouwkundigen voor een optimale benutting van het terrein waar de linie wordt aangelegd. Per locatie bepalen zij welke soorten versterkingen en versperringen er komen, en hoe die worden bemand en toegepast.

In Arnhem heeft Ortskommandant Quandt een rol in de aansturing van het bouwproject.

De NSDAP levert mankracht

De Nederlandse afdeling van de NSDAP is verantwoordelijk voor de arbeiders bij de verdedigingslinie.

De Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) ontstaat in 1920. In 1933 komt de partij met Adolf Hitler aan de macht in Duitsland. Direct wordt de vrijheid van meningsuiting ingeperkt en worden andere politieke partijen verboden. Hitler heeft zowel de wetgevende als controlerende macht. Daarmee begint de nationaalsocialistische dictatuur.

Nadat rijkspresident Von Hindenburg in augustus 1934 sterft, combineert Hitler de functies van rijkspresident en rijkskanselier. Vanaf dat moment ontbreekt elke remming. De NSDAP wordt een totalitair apparaat dat de bevolking volledig in de greep houdt. Bovendien oefent de partij controle uit over alle organisaties en instituten. Alles en iedereen moet trouw zijn aan de NSDAP. Van de onderwijssector en vakbonden tot jeugdverenigingen en het leger.

Ten tijde van de Panther-Stellung hebben de Duitsers in Gelderland al jaren van nazi-indoctrinatie achter de rug.

Binnen het takenpakket van de NSDAP vallen de aanvoer, huisvesting, verzorging (voeding en geneeskundige hulp), en het management van arbeidskrachten. De NSDAP beheert de verblijfskampen, houdt de personeelsadministratie bij en verricht loonbetalingen.

Het Arbeitsbereich der NSDAP in den Niederlanden heeft onder meer Einsatzgruppen of taakgroepen in Ede, Arnhem en Zevenaar. Aanvankelijk hebben de regionale taakgroepen organisatorisch moeite met de grote toestroom van arbeiders. Na een maand nemen NSDAP-afdelingen uit Noordwest-Duitsland de taken over. Dit, omdat het werk niet snel genoeg vordert naar de zin van de leiding in Berlijn.

Het bouwwerk van de Organisation Todt

De Organisation Todt (OT of kortweg ‘Todt’) is verantwoordelijk voor de bouwkundige supervisie en uitvoering van het project voor de Panther-Stellung.

Oorspronkelijk richt de naamgever (rijksminister Fritz Todt) een organisatie op voor de bouw van rijkswegen. In 1938 is hij Generalbevollmächtigter für die Regelung der Bauwirtschaft. Ofwel generaal gevolmachtigde voor de bouwnijverheid. Vanaf dan voert de OT grote militaire infrastructurele projecten uit, waaronder de bouw de Westwall en de Atlantikwall. Verder herstelt de OT door oorlogsgeweld beschadigde straten, bruggen en spoorwegen.

In 1940 wordt Fritz Todt rijksminister voor bewapening en munitie. Hierna groeit de OT verder uit tot een van de grootste en belangrijkste organisaties in nazi-Duitsland. Todt overlijdt in februari 1942 en Albert Speer neemt zijn positie in. Als uitzondering kan de OT veel bureaucratie omzeilen en slagvaardig optreden. Wel kent de organisatie een ingewikkelde structuur met Einsatzgruppen en militaire rangen.

Die rangen boeien de Nederlandse dwangarbeiders nauwelijks. Zij werken onder OT’ers die vaak oud zijn, of als militair fysiek afgekeurd voor de Wehrmacht. Veel OT-medewerkers bij de Panther-Stellung zijn de oorlog beu. Het liefste gaan ze terug naar huis. Onder Nederlandse arbeiders staan OT-medewerkers bekend als goudvinken, geelvinken of goudfazanten. Dit vanwege hun bruingele uniformen met rode hakenkruis-armband.

Uniform Organisation Todt

De OT voert dus opdrachten uit van de Wehrmacht. Maar soms gaat er wat mis in de communicatie. Voor dwangarbeiders is er altijd veel besmuikt vermaak, wanneer er ruzie tussen leden van verschillende Duitse organisaties ontstaat.

Overigens verwerven NSB’ers diverse functies bij het bouwproject van de verdedigingslinie. In Zevenaar neemt een NSB’er de leiding van de OT op zich.

Wat de bewaking van de dwangarbeiders betreft: dit wordt overgelaten aan veiligheidsdiensten en (para)militaire organisaties. Lees meer over de bewakingsdiensten.

(Afbeeldingen. Bron foto luchtafweertoren: Gelders Archief 1560 – 1821, Duitse Flak-toren langs de oprit aan de Westervoortse kant van de IJsselbrug, 1944, fotograaf onbekend, Public Domain Mark 1.0 licentie.)
(Bron foto: Bevrijdingsmuseum Zeeland, object SBKZ-000061, OT-uniform met pet.)

© 2022 Copyright Graven in de vuurlinie.