Kamp Huize Mooi-Land, ‘Lager Scharnhorst 1D’ in Doorwerth is een relatief bekend verblijfskamp voor tewerkgestelde mannen. De Duitse bezetter bracht daar in 1944-1945 Nederlandse dwangarbeiders onder die aan de Panther-Stellung moesten werken. Naast mannen uit de regio, kwam een aanzienlijk aantal ‘spitters’ uit Hilversum en uit Rotterdam.

Opvallend veel nabestaanden weten dat hun vaders in dit vroegere kamp hebben gezeten. Dat bleek onlangs weer tijdens ontmoetingen bij de goed bezochte foto-expositie over de verdedigingslinie langs de Rijn. Waarom juist dit verblijfskamp zo bekend is, is enigszins een raadsel. Er waren tenslotte nog veel meer en grotere kampen in de verboden militaire zone van de Duitse bezettingsmacht, die na de mislukte Slag om Arnhem ontstond.

Bejaardenhuis wordt kamp voor dwangarbeiders

Tussen 22 en 24 oktober 1944 moeten de bewoners van het doopsgezinde bejaardenoord Huize Mooi-Land overhaast evacueren naar De Bilt. Het Rode Kruis en Toni Boltini helpen daarbij, want hij kan in zijn grote circuswagen veel mensen en goederen vervoeren. Die laatste nacht wordt het pand voor het eerst geraakt door een granaat. Prompt richt de Einsatzstab der NSDAP Ede het ontruimde huis in als Lager. Er is juist een razzia gehouden in Hilversum en de voorhoede bestaat uit opgetrommelde Hilversumse jonge mannen.

Kamp Huize Mooi-Land wordt ook wel ‘Lager Scharnhorst 1D’ genoemd. Leloux, een vroege onderzoeker, wijst echter op het gebouw als verblijfsplaats van Gruppe Scharnhorst 1D. Dat was de benaming van een ploeg schanswerkers die in de omgeving werkte. Deze groep zou zijn vernoemd naar Gerhard Johann David von Scharnhorst, een generaal uit Hannover die roem vergaarde in de tijd van Napoleon.

Het ‘strafkamp van Gelderland’

Het kamp stond onder leiding van Lagerführer Herr P. Beckmann. Een Rotterdamse dwangarbeider omschreef deze kampcommandant veelzeggend als ‘een etter van een vent’. Huize Mooi-Land was dan ook ‘het strafkamp voor Gelderland’, zo dacht men lange tijd. Hoe dat beeld kon ontstaan, leest u in het boek In het spoor van de loopgraven uit 2025 van Graven in de vuurlinie.

Er is zeker een ernstig oorlogsmisdrijf gepleegd en meerdere dwangarbeiders zijn gesneuveld. Toch was de leefsituatie nauwelijks slechter dan in de tientallen andere kampen langs het Rijnfront. Ook lag Doorwerth niet vaker of intensiever onder vuur dan de rest van het 45 kilometer brede spergebied.

Publicaties over Lager Mooi-Land

Over verblijfskamp Huize Mooi-Land is opmerkelijk veel geschreven. Het voormalige Lager figureert zelfs in een stripverhaal. Nog altijd zoeken nabestaanden van dwangarbeiders naar informatie over de lotgevallen van hun vaders. Daarom volgt hier een boekenlijstje voor wie meer wil lezen:

• Herinneringen aan Kamp Mooiland, door Joop Zeldenrust, (1946).
• Huize Mooi-Land in herfst en winter ’44 – ’45. ‘Lager Scharnhorst I d’, door Dr. H.J Leloux, (1984).
• Kroniek van Mooi-land, doopsgezind tehuis 1936-1986, een halve eeuw inzet voor ouderen, door H.J. Leloux, (1986).
• Blik omhoog 1940 – 1945, Wolfheze en de Zuid-Veluwe in oorlogstijd, door Cor Janse, (1995-1999). Deze serie bevat ongeveer 20 pagina’s over de dwangarbeid.
• Huize Mooi-Land te Doorwerth: van rusthuis tot NSDAP Lager 1940-1945, door Ron Wenting en Roland de Kwant, (2015).
• Pegasus & Kamp Mooi-land, stripverhaal door Nico Schuurman, (2018).
• De donkere kant van Mooi-Land, Lager Scharnhorst, door Hans Ariëns, (2021).
• Zielzorg onder gedeporteerden, Ds. N. Buffinga en pater C.A.M. Verheijen CssR en de tewerkgestelden van de Rotterdamse razzia op 10 en 11 november 1944, door Dr. Anne Schipper, (2024).
• In het spoor van de loopgraven. Spitters in het spergebied van Oosterbeek tot en met Rhenen, 1944-1945, door K.J.F. van Veen, (2025).

Video’s van de Reis van de Razzia

En er is meer. Heel waardevol zijn de zeldzame video’s van gesprekken met tientallen voormalige Rotterdamse dwangarbeiders. Henk Apon uit Terbregge en Henk Bast uit Hillegersberg kwamen allebei terecht in Lager Mooi-Land. Deze twee ooggetuigen vertellen over de razzia in november 1944, hun reis naar Gelderland, het leven in diverse kampen, het werk aan de verdedigingslinie, hun terugreis naar huis en iets over hun verdere leven.

Naar de video met Henk Apon.

Naar de video met Henk Bast.

Deze video’s horen bij het project Reis van de Razzia uit 2012-2014. (Bron: Jager, MA E. J. de, Stichting Reis van de Razzia, (2012): Getuigen Verhalen, Reis van de Razzia.)

Een frisse blik op Lager Mooi-Land

Het boek In het spoor van de loopgraven. Spitters in het spergebied van Oosterbeek tot en met Rhenen, 1944-1945 werpt nieuw licht op de gebeurtenissen in Lager Mooi-Land en het omringende frontgebied. Dit boek bevat een hoofdstuk over verblijfskamp Mooi-Land met details uit eerdere publicaties, aanvullende informatie uit een serie brieven van een dwangarbeider én nieuwe inzichten. Ook is er een bijgewerkte lijst met namen van in en rond het kamp Mooi-Land overleden personen. Zie deze folder met inhoudsopgave. Naar de bestelpagina.

Met vriendelijke groet,

Karin van Veen
Senior onderzoeker
Graven in de vuurlinie

(Bron afbeeldingen: Gelders Archief, 1513 – 438, Mooiland, Utrechtseweg, 1950 1960, foto Studio Renes, CC-BY-4.0 licentie. De portretfoto’s zijn video stills uit de Getuigen Verhalen.)

© 2026, Graven in de vuurlinie