Graven in de vuurlinie (GRIDVL)

Graven in de vuurlinie is een meerjarig onderzoeksproject en een uitgeverij ineen. De situatie in het 45 kilometer brede spergebied langs de Rijn uit 1944-1945 was tot 2020 nog niet eerder integraal onderzocht. Het onderzoek verheldert nu voor het eerst op welke schaal daar Nederlandse dwangarbeiders zijn ingezet. (Er werkten circa 45.000 mannen aan de Duitse verdedigingslinie. Zij waren ondergebracht in bijna zestig kampen die werden gerund door de NSDAP.)

De uitgeverij heeft een serie boeken gepubliceerd over de toestand en de gebeurtenissen in het spergebied. Deze publicaties bieden een antwoord op tal van vragen. Nabestaanden van voormalige dwangarbeiders kunnen hierin lezen wat hun vaders in het frontgebied hebben meegemaakt. De meeste mannen zwegen namelijk bij thuiskomst over hun tewerkstelling. Verder bevatten de boeken achtergrondinformatie en verzamelde verhalen met beeldmateriaal over de aanleg van de Panther-Stellung. Dit sluit perfect aan op het bodemonderzoek door archeologen in het voormalige conflictgebied. Voor de geëvacueerde bevolking wordt duidelijk wat er tijdens hun afwezigheid in hun woonplaatsen is gebeurd. De vierdelige boekenserie over het spergebied beslaat in totaal 1.150 pagina’s.

Onderzoeker Karin van Veen heeft een aantal lezingen gegeven, waar steevast veel belangstelling voor was. Het project is afgerond met een foto-expositie over de Panther-Stellung. De expositie werd gehouden van 10 november t/m 6 december 2025 in de Zoomerij Oosterbeek.

Post-project activiteit

De foto-expositie over de Panther-Stellung langs de Rijn bestaat uit 16 grote collages met toelichtingen. Dit materiaal kan vanaf 2026 nog een rondreis maken, bijvoorbeeld langs herkomstplaatsen van de voormalige dwangarbeiders. Ziet uw organisatie een mogelijkheid voor samenwerking, neem dan gerust contact op.

De auteur

Karin van Veen verricht sociaaleconomisch en cultuurhistorisch onderzoek sinds 1995. Zij werkte onder meer als programmamedewerker bij een internationale ontwikkelingsorganisatie en als vormgever/redacteur bij een uitgeverij. Haar focus ligt op de leefsituatie en maatschappelijke positie van gewone mensen.

Karin: ‘Mijn interesse in de verhalen van de dwangarbeiders werd via een omweg gewekt. Aanvankelijk was ik gewoon nieuwsgierig naar de loopgraven die na de Slag om Arnhem in onze straat waren aangelegd. Maar Oosterbeek was in die tijd ontruimd. Geen van de buren kon precies vertellen wat zich hier had afgespeeld. Direct besefte ik hoe bijzonder dit was. De gebeurtenissen van 25 september 1944 tot de bevrijding in 1945 en het begin van de wederopbouw zijn niet eerder in samenhang beschreven.

Wat volgde, was een uitgebreid archief-, literatuur-, internet- en veldonderzoek. Hierbij stonden de werk- en leefomstandigheden rond de aanleg van de verdedigingslinie centraal. Bij het lezen van hun brieven en dagboeken, groeide mijn belangstelling voor de positie van de dwangarbeiders en andere betrokkenen. Want wanneer alle zekerheden van een normaal functionerende maatschappij wegvallen, hoe houden onvrije mensen zich dan staande in een ontruimd frontgebied?

Een goede reconstructie van een geschiedenis kan de werkelijkheid alleen benaderen als die zoveel mogelijk verschillende facetten bevat. De grotendeels onbekende verhalen van dwangarbeiders en andere betrokkenen maken duidelijk wat er is gebeurd en laten zien waarom mensen in moeilijke situaties bepaalde keuzes maken. Begrip is waar het uiteindelijk om draait.’

(Foto E. Buis, Karin in de omgeving van Mooi-Land.)