‘Achter die deur lag stro en daar heb ik met een collega van Onesimus al die maanden geslapen. Achter de zijmuren lagen ook mensen. We waren daar met 50 man. In het midden stonden een paar tafels en daar konden we dan eten en wat schrijven.’ (Bernard Holleman uit Rotterdam wijst naar de groene deur op de eerste verdieping van de graanschuur.)

Overzicht verblijfskampen per regio

De verdedigingslinie langs de Rijn loopt door twee regio’s met Arnhem als hoofdstad in het spergebied. De meeste dwangarbeiders gaan dagelijks lopend naar de werklocaties toe. Daarom worden zij ondergebracht in de nabijheid, maar wel op enige afstand van de voorste vuurlinie.

Voor het eerst bestaat er nu een goed overzicht van bijna zestig locaties waar deze mannen in het spergebied verbleven.

Kampen van Oosterbeek tot en met Rhenen

De zuidelijke Veluwezoom is de meest westelijke streek waar de linie doorheen loopt: van Oosterbeek tot Rhenen en de Grebbeberg. Dit is het gebied waar de geallieerde luchtlandingen voor Operatie Market Garden plaatsvonden in september 1944. Een groot deel van de Slag om Arnhem werd uitgevochten in Oosterbeek en omgeving.

De zuidelijke Veluwezoom wordt vanaf eind september 1944 ontruimd en tot spergebied verklaard. Desondanks blijven hier en daar kleine groepjes inwoners achter. Zij kunnen zich uitsluitend handhaven door hand-en-spandiensten te verlenen aan de Duitsers. Mannen uit Ede en andere plaatsen vlak buiten de militaire zone trekken dagelijks voor graafwerk naar het gebied. Hun werkterrein ligt zeer regelmatig onder vuur. Duizenden andere dwangarbeiders komen uit verderaf gelegen plaatsen, zoals Hilversum en Rotterdam. Zij verblijven in kampen binnen het spergebied langs de zuidelijke Veluwezoom:

• Kamp Huis Mariëndaal bij Oosterbeek.
• Kamp villa’s aan de Mariënbergweg, Oosterbeek.
• Kamp boerderij de Johannahoeve bij Oosterbeek.
• Kamp Van Beeck Calkoenschool in Wolfheze.
• Kamp Kliniek Neder-Veluwe, Wolfheze.
• Kamp boerderij Reijerscamp, Wolfheze.
• Kamp boerderij Reijershof, Wolfheze.
• Kamp doopsgezind bejaardenhuis Mooi-Land, Gruppe Scharnhorst 1^D, Doorwerth.
• Kamp Landbouwhogeschool in Bassecour, Wageningen.
• Kamp Plantenziektenkundige Dienst, Geertjesweg, Wageningen.
• Kamp vier boerderijen Steenbergen in Bennekom.
• Kamp het kazerneterrein bij het station in Ede (dit omvat de Mauritskazerne, de Frisokazerne en het barakkenkamp).
• Kamp de Openbare Lagere School, Rhenen.
• Kamp School met den Bijbel, Rhenen.

De publicatie In het spoor van de loopgraven. Spitters in het spergebied van Oosterbeek tot en met Rhenen, 1944 – 1945 bevat verhalen van de hier verblijvende mannen en details over het regime in deze kampen. Informatie of Boek bestellen.

Kampen in Arnhem

In Arnhem en het aangrenzende Velp zetelen meerdere Duitse organisaties. Beide plaatsen fungeren als administratieve en bestuurlijke centra in het frontgebied. Al tijdens de Slag in september 1944 wordt Arnhem ontruimd en tot spergebied verklaard.

Na de evacuatie blijven langs de westelijke stadsrand enkele enclaves bewoond. Of liever: daar klampen de verjaagde bewoners zich aan vast. Honderden Arnhemmers trekken in de gebouwen van het Openluchtmuseum. Begin november 1944 volgt alsnog gedwongen vertrek. Schaarsbergen blijft eveneens tijdelijk gevrijwaard van ontruiming. Tot begin november 1944, dan moeten de evacués toch weg. Daarnaast trekt een bont gezelschap naar de noordelijk gelegen stadswijk Geitenkamp, die steeds bewoond blijft.

Het gehavende en vrijwel lege Arnhem telt twintig verblijfskampen voor duizenden dwangarbeiders. Zij komen uit plaatsen als Utrecht, Amersfoort, Naarden, Bussum, Zeist en Rotterdam. Ook geëvacueerde en bij razzia’s opgepakte Arnhemmers worden naar hun stad teruggebracht. Al deze mannen verrichten graafwerk voor de Panther-Stellung. Verblijfskampen in Arnhem:

• Twee barakkenkampen op het Artilleriepark ‘naast/achter’ het Diaconessenhuis voor Franse en Italiaanse (voormalige) krijgsgevangenen en voor Russische krijgsgevangenen.
• Kamp Diaconessenhuis, Lager I Krankenhaus, Van Lawick van Pabststraat, Burgemeesterswijk. Mogelijk vormen woningen in de aangrenzende wijk Gulden Bodem een dependance van dit kamp.
• Kamp Vreedenhoff, Arbeitslager II, Velperweg 138, wijk Plattenburg.
• Kamp Sacré Coeur, Velperweg 142.
• Kamp Oranjeschool, Lager III Oranjeschule, Sloetstraat 27a / 44, wijk Graaf Ottoplein e.o. / Sint Marten.
• Kamp School XVI, Lager IV Schule XVI, Rosendaalsestraat 483, wijk Sint Janskerkstraat en omgeving.
• Kamp Gemeentelijke HBS, Schoolstraat 33, wijk Spijkerkwartier. (Met een dependance in Het Zand, Huissen.)
• Kamp RK Hogeschool, Deutsche Oberschule, Velperweg 39, wijk Velperweg-Noord.
• Kamp School III, Lager Schule III, openbare lagere school, Onder de Linden, wijk Klarendal.
• Kamp Golflinks, Lager Golfplatz, barakken, Arnhem-Noord.
• Kamp bewaarschool, Lager Bewahrschule, waarschijnlijk in Arnhem.
• Kamp Sint Leonardusschool, Lager Leonardusschule, Rosendaalsestraat 373, wijk Klarendal.
• Kamp Sint Jansschool, Lager St. Jan-Schule, Sint Jans(kerk)straat, wijk Klarendal.
• Kamp Hotel Rijnpaviljoen, Onderlangs 10, aan de Rijn.
• Kamp boerderijschuur in Schaarsbergen.
• Kamp Openluchtmuseum, Lager XI Openluchtmuseum, bij de Schelmseweg.
• Woongemeenschap wijk Geitenkamp, afgezet met metershoog prikkeldraad.

Dwangarbeiders in de vuurlinie. Het kampleven in frontstad Arnhem, 1944 – 1945 bevat een beschrijving per kamp plus boeiende persoonlijke verhalen van dwangarbeiders over hun ervaringen. Informatie.

Onder de Einsatzstab Arnheim van de NSDAP vallen eveneens kamp Velp (Lager XI, sic) en kamp Rheden (Lager XVI). De mannen in Velp werken zowel in Arnhem bij de Rijn, als langs de IJssel. Vanuit Rheden worden arbeiders voornamelijk ingezet bij de IJssellinie. De verblijfskampen Johannahoeve en Mariëndaal liggen weliswaar op Arnhems grondgebied, maar passen beter bij Oosterbeek. Daarom zijn ze opgenomen in het boek over de zuidelijke Veluwezoom.

Kampen in de Liemers van Duiven tot en met Spijk

De Liemers is de meest oostelijke streek binnen het spergebied langs de Rijn. Hier loopt de linie langs de Rijn van de Duitse grens bij Spijk tot aan de IJssel bij Westervoort. Voor de bewoners in de dorpen dicht bij de rivier dreigt voortdurend gedwongen evacuatie. Vanwege de hevige beschietingen is het er sowieso nauwelijks uit te houden. Het plaatsje Loo wordt eind september 1944 ontruimd en daarna volgen meer dorpen. Toch blijft een deel van deze militaire zone bewoond tot vlak voor de bevrijding in april 1945.

Zo zitten de Westwall-arbeiders uit onder meer Rotterdam, Utrecht, Hilversum, Apeldoorn, Groningen en Friesland hier minder afgezonderd dan elders in het spergebied. Ze hebben contact met plaatselijke bewoners. Ook werken mannen uit de wijde omgeving gedwongen mee. Wie uit de buurt komt, mag ’s avonds na een lange werkdag terug naar huis.

De NSDAP huisvest grote groepen dwangarbeiders van buiten de streek in de volgende plaatsen en gebouwen:

• Duiven, ‘Lager V Duiven’, ‘in een school’. Dit was de Remigiusschool.
• Duiven, ‘Lager Polman’, Café Polman.
• Groessen, RK meisjesschool, Dorpsstraat.
• Groessen, RK jongensschool, Dorpsstraat.
• Groessen, café Blo[e]mberg, Dorpsstraat.
• Groessen, café Holland, Dorpsstraat.
• Lobith, RK meisjesschool.
• Lobith, RK jongensschool.
• Lobith, patronaatsgebouw.
• Lobith, Cinema-bioscoop.
• Lobith, bij particulieren thuis.
• Pannerden, de lagere school, Schoolstraat.
• Pannerden, gebouw van schuttersgilde Claudius Civilis, Dorpsplein 11.
• Pannerden, in leegstaande woningen en bij particulieren thuis.
• Spijk, het schoolgebouw op de Ameidsedam.
• Tolkamer, in cafés.
• Tolkamer, bij particulieren thuis.
• Westervoort, café Hugen. (Mogelijk rekent de NSDAP Westervoort bij Duiven.)
• Westervoort, Rehoboth. (Idem.)
• Zevenaar, Turmac-sigarettenfabriek.
• Zevenaar, katholieke kostschool het Juvenaat.
• Zevenaar, havezate Enghuizen.
• Zevenaar, bij particulieren thuis.

U vindt uitgebreide informatie over het dagelijkse leven in deze kampen in het boek Graven in de vuurlinie. Gelderland 1944-1945. Leven in het spergebied langs de Rijn. De Liemers. Informatie.

(Bron foto: Gerenoveerd pand van het oorspronkelijke gebouwencomplex Johannahoeve, 2021, Karin van Veen.)
(Bron citaat: Bernard Holleman, interview Stichting Reis van de Razzia.)

© 2022-2026 Copyright Graven in de vuurlinie.