De Panther-Stellung

‘Ich befehle zur Herstellung der Verteidigungsbereitschaft des Westwalls: a. Die Verstärkung der Stellung (einschliesslich der einzubeziehenden Teile der Maginot-Linie) durch feldmässigen Ausbau; b. den feldmässigen und womöglich ständigen Ausbau der bereits erkundete Verlängerung des Westwalls bis an die IJssel-See.’

Zo luidt de opdracht van Hitler in zijn ‘Befehl über Herstellung der Verteidigungsbereitschaft des Westwalls’. Op 30 augustus 1944 is Hitler behoorlijk nerveus. De geallieerden hebben na hun landing bij Normandië in de zomer van 1944 een succesvolle opmars gemaakt. Nu naderen ze de Duitse grens. Hier ligt de Westwall, een uitgebreid en ontzagwekkend stelsel van verdedigingslinies. Maar deze stelling is verouderd en loopt slechts van de Zwitserse grens tot Kleef. Ten noorden van die stad is Duitsland tot aan de Waddenzee onbeschermd. Voor Hitler is de renovatie, modernisering en verlenging van deze linie dan ook hoogst urgent. Alles en iedereen wordt ingezet.

Ook in bezet Nederland begint de totale Kriegseinsatz nu echt. Zoals in Gelderland, waar meerdere verlengingstrajecten van verdedigingslinies zijn gepland. Hitler beveelt onder meer de bouw van de Panther-Stellung langs de Rijn als een van de verlengstukken van de Westwall. Vooraf is al gezocht naar gunstige locaties. De noordkant van de rivier tussen Kleef en de Grebbeberg voldoet prima. Bij Rhenen kan de stelling mooi meeliften met de Grebbelinie richting het IJsselmeer. Als de geallieerden vanuit het zuiden of westen van Nederland naar Duitsland willen doorstoten, dan moet deze stelling als eerste hun opmars vertragen of blokkeren.

Bescherming van Duitsland

Deze geplande linie volgt de Rijn in Nederland 45 kilometer lang vanaf de Duitse grens tot de Grebbeberg. Bij het strategisch gelegen Westervoort (nabij de splitsing van de Rijn en de IJssel) start de aanleg van de Panther-Stellung op 6 september 1944. Dus nog voordat Operatie Market Garden in de regio losbarst.

Rauter is onder meer de SS-Obergruppenführer in bezet Nederland én Generalkommissar für das Sicherheitswesen. Deze mondvol maakt hem verantwoordelijk voor de veiligheid en de bouw van verdedigingswerken, onder meer ter verdediging van het nieuwe front van Tiel tot aan Emmerich. De Panther-Stellung vormt een belangrijke schakel in dit gebied. Hij organiseert de aanleg van versterkingen op de Veluwe, in de Liemers en bij de bruggen over de IJssel. Tussen de IJssel en Duitsland komen nog andere elkaar kruisende stellingen waarmee Rauter het oosten van Nederland tussen de Rijn, de IJssel, het IJsselmeer en de Waddenzee onder controle krijgt. In combinatie met inundatie en andere linies in Oost-Nederland beschermt dit verdedigingsstelsel Duitsland tot aan de Waddenzee.

De Rijnkade in Arnhem met de vernielde verkeersbrug op de achtergrond, 1945

Van oudsher vormen rivieren, heuvels en moerassen natuurlijke barrières. Het gebied ten noorden van de Rijn is strategisch ideaal voor een verdedigingslinie. In het zuiden ligt de zompige Betuwe als voorterrein. Een oprukkende vijand kan daar moeilijk passeren met tanks en ander zwaar materieel. Dan volgen de rivier en de stellingen aan de overzijde. Ter hoogte van de zuidelijke Veluwezoom heeft de verdedigende partij nog een extra voordeel. Daar ligt een tientallen meters hoge en beboste stuwwal. Deze biedt dekking aan ingegraven militairen, plus vrij zicht en een ruim schootsveld over de naderende vijand.

Tip: Van 10 november t/m 6 december 2025 is er een foto-expositie in Oosterbeek over de Panther-Stellung. Lees hier meer.

**De Panther-Stellung in de Liemers**

In de Liemers komen vijf verschillende Duitse verdedigingslinies. 1. De linie van oost naar west langs de Rijn (de Panther-Stellung), 2. de noordwaartse linie van de Rijn bij Pannerden via Zevenaar naar de IJssel bij Doesburg, waar deze aansluit op Rauters ‘IJsselsperrlinie’, 3. de noordwaartse linie ten oosten daarvan langs Didam, 4. de noordwaartse linie van Spijk, via Elten en Beek naar Doetinchem (de Beek-Riegel). Tussen de beginpunten van de dwarslinies bij Pannerden en bij Spijk komt als 5de linie nog een verbindingslinie genaamd de Krokus-Stellung. De militaire planners verbloemen bij voorkeur hun strategie. De nieuwe Panther-Stellung begint tussen Kleef en Emmerich langs de noordoever van de Rijn en komt Nederland binnen bij Spijk. Verbindingsloopgraven volgen hier de dijken en wegen. Verder verschijnt er geschut langs de wegen en bij de steenfabrieken langs de rivier.

Van Spijk naar Westervoort

Vanaf Spijk loopt de Panther-Stellung aan de noordzijde van de Rijn verder. De linie komt door Lobith, Tolkamer, Herwen, Aerdt, Babberich, Pannerden, Groessen, Loo, Duiven en Westervoort. Verder behouden de Duitsers belangrijke bruggenhoofden in de Betuwe op de zuidoever van het Pannerdens Kanaal en de Rijn. Een deel van het stellingwerk in de uiterwaarden moet later worden verlegd, nadat hoogwater tijdens de winter het graafwerk heeft weggevaagd.

Westervoort en de IJssellinie van 1944

Vlak voor Westervoort splitst de IJssel zich af van de Rijn en stroomt richting het noorden verder. Aan de Arnhemse kant van de IJssel staat Fort Westervoort. Op 10 mei 1940 bliezen Nederlandse militairen de vlakbij gelegen spoorbrug uit voorzorg op toen een Duitse pantsertrein naderde. Een half jaar later hebben de Duitsers de brug weer hersteld. Bij Westervoort begint de IJssellinie. Ook dit verdedigingswerk (niet te verwarren met de gelijknamige linie uit de Koude Oorlog) wordt vanaf september 1944 in allerijl aangelegd. Deze linie volgt de rivier naar Zwolle en gaat daar over in de Frieslandriegel of Assener Stellungen. Het traject eindigt bij Delfzijl. Hiermee verlengen de Duitsers hun Westwall tot aan de Duitse grens bij de Waddenzee.

**De Panther-Stellung in Arnhem**

Detail linie uit militaire kaart Arnhem East overprint 21 maart 1945 Arnhem

Tegenover Westervoort in de Liemers loopt de Panther-Stellung verder naar het stadscentrum van Arnhem via de spaarzaam bebouwde polders Pleij, Kleefse Waard, Arnhemse Broek en IJsseloord. De felbevochten Rijnbrug is weer in Duitse handen. Nadat de brug door een geallieerd bombardement wordt vernietigd, gebruiken de Duitsers boten en een veerpont voor de rivieroversteek naar Malburgen en de Praets tegenover het stadscentrum op de zuidoever van de Rijn.

Arnhem en een deel van het naastgelegen Oosterbeek vormen samen een vesting binnen de linie. De Duitsers houden vanaf september 1944 serieus rekening met een nieuwe geallieerde landing bij Oosterbeek en Arnhem. Daarom wordt dit bebouwde gebied rondom gefortificeerd met stellingen. Er komt een gordel van verbindingsloopgraven en schuttersposities, geschutsopstellingen, enkele kleine bunkers, wegversperringen, tankgrachten en andere barricades.

Via onder meer de Rijnkade, Onderlangs, de Utrechtseweg, en Klingelbeek gaat de linie verder naar de Benedendorpsweg in Oosterbeek. De opgeblazen spoorbrug over de Rijn (richting Nijmegen) ligt deels in het water. Het spoortalud biedt hier aan weerszijden van de rivier prima dekking voor schutters.

Bij station Oosterbeek-Laag splitst de linie zich. Een traject loopt naar het westen door tot de Grebbeberg bij Rhenen. Een ander traject hoort bij de gordel om Arnhem heen en loopt noordwaarts onder meer via Mariëndaal de Schelmseweg en de wijk Geitenkamp naar Bronbeek, Elsweide, Presikhaaf, het Arnhemse Broek en terug naar de Rijn. Aan de overzijde van de rivier zijn de Stadswaarden en de Veerpolder in Arnhem-Zuid ook afgesloten door loopgraven en geschutsopstellingen.

**De Panther-Stellung in Oosterbeek**

‘30 Januari 1945. Vanmorgen moesten wij uit een bosch aan den overkant van den Rijksstraatweg boomstammetjes halen en op onze nek sjouwen naar de loopgraven, 500 meter verder. Wij gelijken veel op een stel dwangarbeiders in Siberië. Het weer past er ook best bij. Aanvankelijk was het droog, maar zeer koud en donker. Het vroor stevig. Maar om 9 uur stak een hevige storm op welke vergezeld ging van buitengewoon zware sneeuwval en er lag al zoveel sneeuw.’

Dwars door het dorp Oosterbeek en de landgoederen Lichtenbeek en Warnsborn zigzagt een tweede linie ten westen van Arnhem. Deze keert via het Hoge Erf eveneens terug naar de Schelmseweg. Overal worden kilometers lange loopgraven aangelegd met schuttersputten en geschutsopstellingen. Verspreid langs de ringlinie, in de stad en daarbuiten komen bovendien bunkers, prikkeldraadversperringen, mijnenvelden, anti-tankgrachten en andere barricades.

Landschappelijk gezien hebben de Duitsers hier de beste positie. Hun stellingen op de stuwwal bieden uitzicht op de drassige gronden van de Overbetuwe waar de geallieerden zich bevinden. Om een geallieerde opmars verder te bemoeilijken, blazen de Duitsers begin december 1944 de dijk op tussen Elden en Driel.

Het traject van Oosterbeek tot de Grebbeberg

Vanaf Oosterbeek vervolgt de Panther-Stellung haar route vlak langs de Rijn en op de stuwwal. Een brede strook langs Heveadorp, Wolfheze, Doorwerth, Heelsum, Renkum en Wageningen komt vol loopgraven te liggen. Ook hier staat geschut strategisch opgesteld en omvat de linie onder meer schuilposten, observatieposten en mijnenvelden.

Uiteindelijk verlaat de stelling de rivier en buigt zij tussen Wageningen en Rhenen via de Gelderse Vallei en de Grebbe naar het noorden af. Aan de Grebbelinie moet nog veel worden gedaan. De Duitsers hebben weinig aan de Nederlandse kazematten om hun land te beschermen. Die zijn namelijk op het oosten gericht. …

Veel meer details over de aanleg van deze vrijwel verdwenen verdedigingslinie en de belevenissen van de mannen op de bouwlocaties kunt u lezen in de publicaties van Graven in de vuurlinie.

(Bron afbeeldingen: Foto boven: Gelders Archief 1584 – 821, loopgraven in de Arnhemse Rijnkade, 1945, fotograaf Nico Kramer, CC-BY-4.0 licentie. Foto uitsnede militaire kaart bouwlocatie Arnhem: 6 N.W. Arnhem East, Holland: [overprint], 1945, © Government of Canada. Reproduced with the permission of Library and Archives Canada (2022). Library and Archives Canada/Department of National Defence fonds/e999909533-u.)