Vragen over locaties

‘Zijn er restanten van de Panther-Stellung bewaard gebleven?’ ‘Zijn er nog ergens loopgraven te zien?’ In september 1944 begon de aanleg van deze Duitse verdedigingslinie uit de Tweede Wereldoorlog langs de Rijn. Nog altijd zoeken mensen naar sporen van de stellingen. Sommige belangstellenden zijn (amateur) archeoloog. Anderen willen weten waar hun vader 82 jaar geleden als dwangarbeider heeft moeten graven.

Tijdens het onderzoek voor Graven in de vuurlinie kreeg ik vaak vragen over de locaties van de linie. In dit laatste nieuwsbericht toon ik enkele tastbare herinneringen aan de Panther-Stellung. Het zijn gewoon wat voorbeelden uit mijn directe omgeving. (Voor meer locaties beveel ik het boek Panther-Stellung van Leo van Midden aan.)

Een stukje loopgraaf in Doorwerth

‘Het is pas sinds een maand dat ik heb ontdekt dat mijn vader in de periode januari ’45 tot in maart ’45 in Huize Mooi-Land heeft gezeten. Hij werd daar met enkele andere Texelaars ondergebracht.’ Dit schrijft een meneer in juni 2025. ‘Nu ik weet waar mijn vader in het laatste jaar van de oorlog dwangarbeid heeft verricht, wil ik die plek gaan bezoeken en in de omgeving wandelen. Ik bedacht me toen of er nog overblijfselen zouden bestaan van ‘de spitters’.’

Die sporen van hun graafwerk zijn er zeker. Ik stuur als antwoord ‘dat er nog enkele kleine stukjes van de loopgraven in de bosachtige omgeving van Doorwerth zijn overgebleven. Alleen kan ik u niet precies zeggen waar, want ik ken de exacte locatie niet. Daar zal ik nog navraag naar doen.’

Zo gezegd, zo gedaan. Twee maanden later volgt een uitstapje met Robert Voskuil, een kenner van de regionale WO2- geschiedenis. Hij brengt mij naar de bijna verdwenen resten van een loopgraaf in het bosrijke gebied van Doorwerth. Er staat nota bene een bordje bij. Alleen is dit restant moeilijk te vinden. Het bevindt zich langs een voetpad even ten noorden van de parkeerplaats bij de voormalige Stayokay (Kerklaan 50). Daar, vanaf de Kerklaan, leidt het bospaadje naar de loopgraaf toe.

Bloemen op een Gruppennest met MG-stelling op de Koningsakker (Johannahoeve)

Van de Panther-Stellung zijn weinig elementen bewaard gebleven. Vrijwel alle loopgraven, schuttersputten en ondergrondse bunkers werden in de naoorlogse jaren gedicht. De linie verdween onder gebouwen en wegen. En zware landbouwmachines hebben bijna alle oneffenheden geëgaliseerd. Maar niet overal.

Voordat de natuurbegraafplaats Koningsakker bij Oosterbeek werd aangelegd, is er archeologisch onderzoek verricht. Deze grond behoorde vroeger tot het terrein van modelboerderij de Johannahoeve. De geallieerden hebben hier in september 1944 tevergeefs gestreden. Na de Slag om Arnhem brachten de Duitsers Nederlandse tewerkgestelden in de gebouwen onder. (Meer hierover leest u in het boek In het spoor van de loopgraven.) De dwangarbeiders moesten onder meer een zogenaamd Gruppennest aanleggen op het lenteveld van de huidige Koningsakker.

Een groepsnest bestond uit vier of vijf schuttersputten, inclusief stelling voor een machinegeweer (MG). Alle gevechtsstellingen waren verbonden door loopgraven en er liep een centrale loopgraaf naar een bunker op de achtergrond. Precies op deze stelling groeien tegenwoordig veldbloemen.

Artikel Bloemendijk/Loopgraven op het lenteveld opnieuw ingezaaid, 10 januari 2023.
Het kan verkeren.

‘Je kunt niet altijd zelf bepalen hoe je wilt leven als je wilt overleven’.

Hanna Schygulla in Lili Marleen.

Met vriendelijke groet,

Karin van Veen
Senior onderzoeker
Graven in de vuurlinie

PS: Er zijn nog enkele boeken verkrijgbaar van Graven in de vuurlinie.

(Bron uitsnede luchtfoto: Gelders Archief, 1560 – 920, 5 januari 1945, fotograaf onbekend, Public Domain Mark 1.0 licentie. Overige foto’s: Karin van Veen, augustus 2025.)

© 2026, Graven in de vuurlinie